Porównywanie warunków kształcenia

Mariusz Tobor

Artykuł pochodzi z  Biuletynu Informacyjnego firmy VULCAN (nr 3/99).

Reforma podziału administracyjnego kraju praktycznie zakończyła proces decentralizacji zarządzania oświatą – obecnie sposób zorganizowania prawie wszystkich szkół publicznych zależy od organów samorządu terytorialnego. Już dziś rozmaite jest podejście władz lokalnych do różnorakich aspektów organizacji pracy szkół, a rozbieżności te będą się pogłębiać. Przecież pieniądze przeznaczone „na oświatę” można wydawać w bardzo różny sposób – zależy to od wielu czynników, np. obecnego stanu obiektów, sytuacji demograficznej i gęstości zaludnienia, potrzeb społeczności czy też przyzwyczajeń i preferencji władz. W dwóch sąsiednich gminach, a nawet w dwóch sąsiednich szkołach tego samego typu można przyjąć odmienne rozwiązania organizacyjne. Przykładowo, w jednej szkole tworzy się większe oddziały a w zamian za to realizuje więcej zajęć pozalekcyjnych, w drugiej zaś oddziały są małe, ale przez to zajęć pozalekcyjnych praktycznie nie ma. Tak różne opcje mogą być przy tym optymalne w konkretnych warunkach. Ale jak ustalić, które rozwiązanie jest korzystniejsze?  To zależy od kryterium oceny. W konkurencji wielkości oddziałów wygra pierwszy sposób, ale jeśli uznamy, że „zawody” dotyczą liczby zajęć pozalekcyjnych, to zwycięży druga metoda.

Ale istnieje przecież oczywista potrzeba porównywania, stwierdzania gdzie jest lepiej, określenia jak organizacja konkretnej szkoły lub realia organizacyjne szkół w konkretnej gminie mają się do sytuacji w innych gminach, do przeciętnych warunków w województwie czy w kraju. Dopiero taka wiedza daje możliwość racjonalnego podejmowania decyzji związanych z przyznawaniem środków poszczególnym placówkom lub przeznaczaniu ich na inne zadania samorządu terytorialnego.

Potrzebny jest zatem jeden wskaźnik syntetyzujący różne aspekty organizacji szkół. Musi on przy tym być łatwy do wyliczenia i umożliwiać porównywanie sytuacji placówek, niezależnie od ich wielkości.

Wskaźnik dostępności nauczyciela dla ucznia

Mogłoby się wydawać, że wskaźnikiem, który spełnia te warunki jest liczba etatów nauczycielskich przypadających na jednego ucznia (w skrócie – etaty/ucznia), która wyraża dostępność nauczyciela dla ucznia. I rzeczywiście – wskaźnik ten może być do pewnego stopnia użyteczny, tym bardziej że podczas syntetycznego charakteryzowania organizacji szkół nie ma sensu, spotykane czasem, posługiwanie się liczbą nauczycieli. Informacja o liczbie osób uczących w danej szkole przydaje się do ustalenia liczby krzeseł potrzebnych podczas posiedzenia rady pedagogicznej, ale nic nie mówi na temat rzeczywistych warunków pracy i nauki w tej placówce. Tę samą liczbę godzin zajęć w jednym oddziale można wszakże przydzielić zarówno jednemu, jak i – powiedzmy – pięciu nauczycielom.

Nie należy także posługiwać się liczbą godzin nauczycielskich, bo cóż nam na przykład mówi informacja, że w arkuszu organizacyjnym jakiejś szkoły zatwierdzono 1054 godziny nauczycielskie? Przecież w tej liczbie może być – dajmy na to – 1,5 lub 2,5 etatu bibliotekarza i 4 lub ani jednego etatu wychowawcy świetlicy. Natomiast licząc etaty można uzyskać sensowne informacje.

Potrzeba odniesienia liczby etatów do liczby uczniów, którym te etaty mają służyć wydaje się oczywista, bowiem dzięki temu możliwe staje się porównywanie warunków organizacyjnych szkół różnej wielkości. Natomiast nie ma sensu, moim zdaniem, budowanie wskaźnika porównawczego z użyciem liczby oddziałów. Za uzasadnienie tego stwierdzenia niechaj wystarczy fakt, że w szkołach jednej ze znanych mi gmin średnie liczebności oddziałów w roku szkolnym 1998/99 zawierały się pomiędzy 5,33 w najmniejszej filii a 28,5 ucznia w jednej ze szkół miejskich. Otóż w szkole z najmniej licznymi oddziałami przypadało tam 0,95 etatu na 1 oddział, a w placówce, która miała największe oddziały wskaźnik ten wynosił aż 2,2. Jaką informację niosą ze sobą te wskaźniki, jeśli wyrwiemy je z kontekstu, którym jest liczebność oddziałów oraz fakt, że w filii prowadzono zajęcia w klasach łączonych? Żadną. Rzeczywiście przydatna staje się dopiero konstatacja, że w filii jest 0,1775 etatu/ucznia, a w szkole miejskiej wskaźnik ten wynosi tylko 0,0773.

Klasa klasie nierówna

Niestety porównania prowadzone za pomocą wskaźnika dostępności nauczyciela dla ucznia (liczby etatów przypadających na jednego ucznia) również mogą prowadzić do mylących rezultatów. Wyobraźmy sobie dwa oddziały ośmioletniej szkoły podstawowej: jeden w pierwszej klasie, a drugi – w ósmej. W obu tych oddziałach na jednego ucznia przypadało ok. 0,07 etatu nauczycielskiego. [W liczbie tej zostały uwzględnione tylko etaty nauczycieli pracujących bezpośrednio z uczniami tych oddziałów, zatem nie wliczono tu etatów bibliotekarzy, pedagoga itp.]. Na pierwszy rzut oka mogłoby się więc wydawać, że warunki organizacyjne były tam identyczne, lecz w rzeczywistości oddział klasy I liczył 20 uczniów, natomiast w VIII uczyło się aż 31 młodych ludzi.

Dysproporcja ta wynika oczywiście z różnic w planach nauczania. Zgodnie z przepisami, obowiązującymi do końca poprzedniego roku szkolnego, w klasie I realizowało się 25 godzin (z religią, gimnastyką korekcyjną i zajęciami dydaktyczno-wyrównawczymi). Natomiast uczeń klasy VIII winien był mieć 32 godziny, a po uwzględnieniu podziałów na grupy, koniecznych w trzydziestoosobowym oddziale (przynajmniej na elementach informatyki, języku obcym i zajęciach WF) potrzeba było już 39 godzin. Dlatego też, jeśli oba oddziały miałyby taką samą liczebność, 31 uczniów, to ich współczynniki dostępności nauczyciela dla ucznia musiałyby się różnić – w klasie I byłoby to 0,045, a w VIII – 0,07 .

Wobec tego nasuwa się pytanie, czy porównywanie organizacji szkół za pomocą tego wskaźnika ma sens? Myślę, że do pewnego stopnia tak, ale pod warunkiem, iż rozpatrywane placówki mają podobną strukturę demograficzną, tzn. podobne proporcje pomiędzy liczbami uczniów w klasach młodszych i starszych. Jednak nie ulega wątpliwości, że potrzebny jest inny, bardziej niezawodny sposób syntetycznego wyrażania warunków organizacyjnych w szkole.

Wskaźnik organizacyjnych warunków kształcenia

Wskaźnik syntetycznie wyrażający organizacyjne warunki kształcenia powinien umożliwiać porównywanie szkół niezależnie od ich wielkości, struktury demograficznej oraz rodzaju. Dlatego też sądzę, że powinien on opierać się na przyrównaniu warunków istniejących w opisywanej szkole do warunków pewnego, określonego wcześniej, układu odniesienia. Taki układ odniesienia może wynikać z organizacji hipotetycznej szkoły – nazwijmy ją szkołą odniesienia; oddziały tej szkoły zaś stanowić będą oddziały odniesienia (konstrukcję szkoły odniesienia przedstawię w dalszej części artykułu).

Wzór na wskaźnik warunków kształcenia

Proponuję przyjąć następujący wzór pozwalający określić organizacyjne warunki kształcenia w szkole:

Gdzie:

• Suma etatów nauczycielskich realizowanych w szkole oznacza sumę wszystkich etatów czynnych nauczycieli danej szkoły obliczonych przy zachowaniu następujących zasad:
  • Całkowity wymiar etatu nauczyciela wylicza się przez dodanie do siebie części tego etatu realizowanych według różnych pensów. Dla każdego rodzaju zajęć nauczyciela odpowiednią część etatu stanowi stosunek liczby przydzielonych mu godzin tego rodzaju do pensum, według którego są one realizowane. Na przykład całkowity wymiar etatu nauczyciela mającego 13 godzin zajęć w świetlicy i 12 godzin języka polskiego wynosi
     .
  • Do wymiaru etatów nauczycieli zajmujących stanowiska kierownicze wlicza się przysługujące im zniżki godzin, np. wymiar etatu dyrektora, który prowadzi 3 godziny historii i ma 15 godzin zniżki wynosi 1.
  • Do sumy etatów nauczycieli nie wlicza się etatów, które z punktu widzenia danej szkoły mają charakter losowy, tj. zostały jej wprawdzie przypisane, ale nie wskutek świadomych zamierzeń organizacyjnych dyrektora i organu prowadzącego, lecz na przykład w rezultacie orzeczenia komisji lekarskiej. Będą to więc etaty zajmowane przez osoby przebywające na urlopach płatnych (np. dla poratowania zdrowia) i bezpłatnych (np. wychowawczych) oraz etaty przeznaczone na prowadzenie nauczania indywidualnego.
    Do sumy etatów nauczycieli nie wlicza się również etatów wynikających ze zniżek godzin nauczycieli doradców metodycznych i konsultantów oraz innych nauczycieli, którym obniżono obowiązkowy wymiar godzin zajęć (oczywiście poza nauczycielami na stanowiskach kierowniczych). Na przykład do wymiaru etatu doradcy metodycznego matematyki, którego obowiązkowy wymiar zajęć wynosi 9 godzin wlicza się tylko 0,5 etatu prowadzonych przez niego zajęć z uczniami; 0,5 etatu faktycznej zniżki godzin nie ma powiązania z warunkami kształcenia w szkole.
• Suma etatów odniesienia w szkole oznacza sumę etatów nauczycielskich, która przysługiwałaby szkole gdyby jej oddziały zorganizowane były w analogiczny sposób jak oddziały w szkole odniesienia. Dla pojedynczego oddziału wielkość tę wylicza się mnożąc liczbę uczniów w oddziale przez wskaźnik dostępności nauczyciela dla ucznia (etaty/ucznia) w analogicznym oddziale szkoły odniesienia. Zatem liczba etatów odniesienia rzeczywiście istniejącego oddziału wyraża się wzorem:
  
  Po dodaniu liczb etatów odniesienia przypadających na każdy z oddziałów rzeczywistej szkoły otrzymuje się sumę etatów odniesienia w szkole.

Oddziały i szkoła odniesienia

Do wyliczenia sumy etatów odniesienia w szkole niezbędne są informacje o wskaźnikach dostępności nauczyciela dla ucznia w oddziałach odniesienia, które wchodzą w skład hipotetycznej szkoły odniesienia.

Pojęcie szkoła odniesienia jest jednym z istotnych elementów metody finansowania szkół, którą wraz z Tadeuszem Słowikiem opracowaliśmy dla gminy Nysa w 1997 r. Jednak w wypadku tamtej metody mamy właściwie do czynienia ze szkołą optimum, czyli modelem szkoły, który stanowi (corocznie modyfikowany) kompromis pomiędzy dążeniem do zapewnienia oświacie jak najlepszych warunków organizacyjnych a aktualnymi możliwościami finansowymi i preferencjami organu prowadzącego. Natomiast szkoła odniesienia używana podczas wyliczania wskaźnika organizacyjnych warunków kształcenia musi mieć charakter uniwersalny.

Zastanawiając się nad konstrukcją szkoły odniesienia, bardzo poważnie rozważałem wariant, że byłaby to szkoła minimum, czyli placówka, której organizacja opierałaby się na absolutnym minimum warunków kształcenia, dopuszczonym przez obowiązujące przepisy. Pomysł ten zakładał, że parametry szkoły odniesienia nie będą ustalane arbitralnie przez autora koncepcji wskaźnika organizacyjnych warunków kształcenia, lecz znajdą oparcie w – jednakowych dla całego kraju, a przez to stanowiących „obiektywne środowisko funkcjonowania szkół” – przepisach prawa oświatowego. Zrezygnowałem z takiego rozwiązania z następujących powodów:

• Przepisy prawa oświatowego nie określają minimów (najgorszych dopuszczalnych warunków) dla bardzo wielu istotnych aspektów organizacyjnych warunków kształcenia. Przykładowo, żaden przepis nie określa maksymalnej liczebności  oddziału.  Dotychczasowy ramowy statut szkół publicznych dla dzieci i młodzieży [§ 14 ust. 1 załącznika do zarządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 19 czerwca 1992 r. w sprawie ramowego statutu szkół publicznych dla dzieci i młodzieży.] zawiera jedynie zalecenie: w szkole podstawowej liczącej ponad 100 uczniów i w szkole ponadpodstawowej przeciętna liczba uczniów w oddziale powinna w zasadzie wynosić od 25 do 35 uczniów. Od 1 września 1999 r. zaś weszły w życie nowe przepisy o ramowych statutach szkoły podstawowej i gimnazjum [Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 lutego 1999 r. w sprawie ramowego statutu publicznej sześcioletniej szkoły podstawowej i publicznego gimnazjum.], w których nie ma żadnej wzmianki na temat dopuszczalnej lub zalecanej liczby uczniów w oddziale. W takiej sytuacji nie da się uniknąć arbitralnego określania ważnych parametrów opisujących szkołę odniesienia.
• Przyjęcie za szkołę odniesienia placówki o skrajnie złych – nieosiągalnych w praktyce – warunkach organizacyjnych (np. założenie, że każdy oddział tej szkoły będzie liczył 35 uczniów) mogłoby sprawić, że niektórzy decydenci uznawaliby za dopuszczalne narzucanie realnie istniejącym szkołom warunków niewiele lepszych od minimalnych [Na takie niebezpieczeństwo bardzo mocno zwracała mi uwagę osoba mająca duże doświadczenie w pracy w administracji oświatowej na szczeblu rządowym i samorządowym.].

Dlatego też ostatecznie uznałem, że konstrukcja szkoły odniesienia powinna odpowiadać parametrom placówki dysponującej stosunkowo dobrymi warunkami.

Konstrukcja szkoły i oddziałów odniesienia

Przedstawione tutaj szczegółowo elementy konstrukcji oddziałów i szkoły odniesienia dotyczą przede wszystkim masowych szkół ogólnokształcących. Na analogicznych zasadach powinny być ustalane parametry szkół zawodowych i specjalnych.

Liczebność oddziału

Przyjąłem, że każdy oddział odniesienia liczy 26 uczniów. Jest to przeciętna wielkość oddziału wg algorytmu podziału subwencji oświatowej. Zakładam, że oddział ten dzielony będzie na dwie grupy na zajęciach wychowania fizycznego, począwszy od IV klasy szkoły podstawowej, a także na lekcjach języków obcych oraz informatyki.

Wielkość szkoły

Określenie wielkości szkoły odniesienia istotne jest ze względu na konieczność ustalenia, przypadającej na jeden oddział, liczby etatów nauczycieli, którzy nie prowadzą lekcji lub zajęć pozalekcyjnych. Zakładam, że szkoła odniesienia liczy 24 oddziały po 26 uczniów, czyli łącznie 624 uczniów. Może to więc być:

• trzyciągowa ośmioklasowa szkoła podstawowa (po 78 uczniów na każdym poziomie nauczania);
• czterociągowa sześcioklasowa szkoła podstawowa (po 104 uczniów na każdym poziomie nauczania);
• sześciociągowa czteroklasowa szkoła średnia (po 156 uczniów na każdym poziomie nauczania);
• ośmiociągowe trzyklasowe gimnazjum albo szkoła średnia (po 208 uczniów na każdym poziomie nauczania).

W przypadku szkół pięcioletnich za podstawę trzeba przyjąć 25 oddziałów z 650 uczniami (po 130 uczniów na każdym poziomie nauczania).

Etaty nauczycieli prowadzących lekcje i zajęcia pozalekcyjne

Każdemu oddziałowi szkoły odniesienia przypisuję zajęcia przewidziane do obowiązkowej realizacji na mocy aktualnych przepisów o ramowych planach nauczania (ewentualna zmiana tych przepisów spowoduje modyfikację parametrów szkoły odniesienia). Wyliczając liczbę godzin nauczycieli prowadzących lekcje i zajęcia pozalekcyjne przypadającą na oddziały w poszczególnych klasach stosuję następujące zasady:

• Jeżeli ramowy plan nauczania nie określa jednoznacznie tygodniowej liczby godzin przypadającej na zajęcia w poszczególnych klasach, lecz podaje łączną liczbę godzin dla całego etapu edukacyjnego, to:

• w klasach I-III szkoły podstawowej zakładam realizację równej liczby godzin w każdej z klas (ponieważ na realizację I etapu edukacyjnego przewidziano 72 godziny, zatem każdej z klas I-III trzeba przypisać po 24 godziny);
• w klasach IV-VI szkoły podstawowej oraz w gimnazjum zakładam różnicowanie liczb godzin przypadających na poszczególne klasy tak, by na klasę najwyższą przypadała najwyższa liczba godzin, a na pozostałe o 1 lub 2 godziny mniejsza  (zatem z ogólnej liczby 84 godzin w klasach IV-VI szkoły podstawowej na klasę IV przypada 27 godzin, V – 28 i VI – 29 godzin [Podane tutaj liczby godzin przypisuje się klasom V i VI także w latach 1999/2000 i 2000/2001, mimo iż przepisy pozwalają na czasowe stosowanie innego ramowego planu nauczania.]; w gimnazjum zaś, z łącznej liczby 91 godzin, na klasy I i II przypada po 30, a na III – 31 godzin.

• Do liczby godzin wynikających z ramowego planu nauczania doliczam dodatkowe godziny wynikające z podziałów na grupy na lekcjach wychowania fizycznego (od klasy IV szkoły podstawowej), języków obcych oraz informatyki (elementów informatyki).  Jeżeli ramowy plan nauczania nie określa jednoznacznie liczby godzin informatyki, to przyjmuję, że:
  • w klasach VIII szkoły podstawowej oraz I i II liceum ogólnokształcącego tygodniowo odbywają się dwie lekcje informatyki;
  • w sześcioletniej szkole podstawowej informatyka prowadzona jest w klasie VI w wymiarze jednej godziny tygodniowo;
  • w gimnazjum lekcje informatyki odbywają się w klasach II-III w  wymiarze jednej godziny tygodniowo.
    Przyjmuję też, że w klasie IV sześcioletniej szkoły podstawowej języka obcego uczy się przez dwie, a w pozostałych klasach przez trzy godziny w tygodniu.
    Ponadto zakładam, że godziny do dyspozycji dyrektora nie są przeznaczane na zwiększenie wymiaru zajęć (a tym samym liczby godzin wynikających z podziału na grupy) na lekcjach języków obcych oraz wychowania fizycznego.
• Dodatkowo każdemu oddziałowi przypisuję jedną godzinę przeznaczoną na zajęcia pozalekcyjne.

Liczbę etatów nauczycieli prowadzących lekcje i zajęcia pozalekcyjne w danym oddziale odniesienia wylicza się dzieląc całkowitą liczbę godzin nauczycieli prowadzących te zajęcia przez 18, czyli pensum, wg którego te zajęcia są realizowane.

Dodatkowe etaty nauczycielskie

Przy konstruowaniu szkoły odniesienia trzeba także uwzględnić etaty nauczycieli, którzy nie prowadzą lekcji, dlatego też do ogólnej liczby etatów w szkole należy doliczyć:

• 0,83 (15/18) etatu wynikającego z obniżenia obowiązkowego wymiaru zajęć dyrektora szkoły oraz 0,61 (11/18) etatu zniżki godzin wicedyrektora. Są to wielkości zgodne z przepisami obowiązującymi przed 1 stycznia 1999 r. Wprawdzie zarządzenie określające zasady udzielania zniżek  nauczycielom na stanowiskach kierowniczych straciło moc z początkiem bieżącego roku [Na mocy ustawy z dnia 24 lipca 1998 r. o zmianie niektórych ustaw określających kompetencje organów administracji publicznej – w związku z reformą ustrojową państwa został skreślony ustęp 8 artykułu 42 Karty Nauczyciela, upoważniający Ministra Edukacji Narodowej do wydania zarządzenia określającego szczegółowe zasady udzielania i rozmiar zniżek dla osób, którym powierzono stanowiska kierownicze w szkołach], ale nadal obowiązuje przepis Karty Nauczyciela [Art. 42 ust. 6.], który głosi, że dyrektorowi i wicedyrektorowi szkoły obniża się tygodniowy obowiązkowy wymiar godzin zajęć w zależności od wielkości i typu szkoły oraz warunków pracy. Dlatego też, wobec braku nowych uregulowań szczegółowych, stosuję tutaj zasadę obowiązującą do tej pory Natomiast konieczność utworzenia jednego stanowiska wicedyrektora w 24-oddziałowej szkole wynika zarówno z dotychczasowych, jak i nowych ramowych statutów szkół.
• 1,5 etatu bibliotekarzy, co jest zgodne z normami zatrudnienia bibliotekarzy obowiązującymi przed 1 stycznia 1999 r. [Zarządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 4 czerwca 1997 r. w sprawie liczby uczniów, na których przysługuje etat nauczyciela - bibliotekarza.] Zarządzenie określające te normy straciło, co prawda, moc z początkiem bieżącego roku [Na mocy ustawy z dnia 24 lipca 1998 r. o zmianie niektórych ustaw określających kompetencje organów administracji publicznej – w związku z reformą ustrojową państwa został skreślony ustęp 4 artykułu 42 Karty Nauczyciela, upoważniający Ministra Edukacji Narodowej do wydania zarządzenia określającego liczbę uczniów, na których przysługuje etat nauczyciela - bibliotekarza.], sądzę jednak, że przyjęcie takiej liczby etatów dla szkoły odniesienia nadal jest uzasadnione.
• 1 etat pedagoga szkolnego
• 2 etaty wychowawców świetlicy w szkole podstawowej oraz gimnazjum. Na podstawie obowiązujących przepisów nie da się jednoznacznie określić wymaganej liczby etatów pracowników świetlicy; z konieczności więc ustaliłem tę wielkość arbitralnie. Rozważałem też przypisanie etatów wychowawców świetlicy jedynie do najmłodszych klas szkoły podstawowej, ponieważ obecnie praktykuje się organizowanie opieki świetlicowej przede wszystkim dla uczniów tych klas. Doszedłem jednak do wniosku, że lepiej będzie przypisać takie zajęcia do wszystkich klas szkoły podstawowej i gimnazjum. Po reorganizacji sieci szkolnej, przeprowadzanej w związku z reformą oświaty, powszechniejsza stanie się bowiem potrzeba organizowania opieki dla uczniów dojeżdżających do szkoły.

Wskaźniki dostępności nauczycieli dla uczniów w oddziałach odniesienia

Tabele 1-4 przedstawiają wyliczenia wskaźników dostępności nauczyciela dla ucznia dla oddziałów poszczególnych klas różnych typów szkół ogólnokształcących. Dane w tabeli 1 obrazują stan wynikający z ramowych planów nauczania obowiązujących do końca roku szkolnego 1998/99, z tym, że wskaźnik dla oddziałów klas VIII zachowuje aktualność również w bieżącym roku szkolnym.

Tabela 1.
Ośmioklasowa szkoła podstawowa

Tabela 2.
Sześcioletnia szkoła podstawowa

Tabela 3
Trzyletnie gimnazjum

Tabela 4
Czteroletnie liceum ogólnokształcące

Przykład wyliczenia wskaźników organizacyjnych warunków kształcenia

Tabela 5 zawiera przykład wyliczenia wskaźników porównawczych dla szkół jednej z gmin w południowo-zachodniej części kraju. Gmina ta w roku szkolnym 1998/99 prowadziła 23 szkoły podstawowe, z czego 8 w mieście liczącym ok. 50 tysięcy mieszkańców, a 15 w okolicznych wsiach.

Liczby etatów odniesienia dla oddziałów poszczególnych klas zostały wyliczone poprzez przemnożenie liczb uczniów na poziomie każdej klasy przez odpowiednie wskaźniki dostępności nauczyciela dla ucznia (etaty/ucznia) w szkole odniesienia.

Tabela 5
Wyliczanie wskaźników organizacyjnych warunków kształcenia dla szkół przykładowej gminy

Porównywanie organizacji szkół

Wykres 1 zawiera graficzną ilustrację wskaźników porównawczych szkół przykładowej gminy. Widać na nim wyraźnie, że warunki organizacyjne większości szkół miejskich są podobne. Od przeciętnej odbiegają jedynie warunki organizacyjne dwóch szkół, oznaczonych „2” i „4” (można więc wnioskować, że gmina ponosi większe nakłady na organizację tych placówek). Zdecydowanie wyższe są wskaźniki organizacyjnych warunków kształcenia w szkołach wiejskich. Rzuca się w oczy olbrzymie zróżnicowanie ich warunków organizacyjnych. Wynika ono rzecz jasna ze specyfiki oświaty na wsi, gdzie nie ma, takiej jak w mieście, możliwości dopasowywania organizacji szkoły do liczby uczniów.

Wykres 1
Wskaźniki organizacyjnych warunków kształcenia w szkołach przykładowej gminy

W tabeli 6 i na wykresie 2 przedstawione jest porównanie warunków organizacyjnych szkół przykładowej gminy w bieżącym i poprzednim roku szkolnym. Daje się zauważyć, że w większości szkół tej gminy nastąpiła wyraźna poprawa warunków organizacyjnych (wskaźniki porównawcze wzrosły).

Tabela 6.
Porównanie warunków organizacyjnych szkół przykładowej gminy w kolejnych latach

Wykres 2
Zmiany wskaźników organizacyjnych warunków kształcenia pomiędzy latami szkolnymi 1997/98 a 1998/99

Tabela 7 i wykres 3 zawierają porównanie warunków organizacyjnych szkół podstawowych na obszarze działania różnych jednostek samorządu terytorialnego. Wieś i miasto A oznaczają wiejską i miejską część gminy z poprzednich przykładów, pięćdziesięciotysięczne miasto B wybrano spośród miejscowości Polski centralnej, miasto C leży blisko południowej granicy i liczy niespełna 40 tys. mieszkańców, duże miasto D, położone w północnych rejonach Polski, ma ponad 200 tys. mieszkańców, dzielnica zaś jest częścią wielkiej aglomeracji.

Tabela 7.
Porównanie przeciętnych warunków organizacyjnych w szkołach wiejskich, miejskich i wielkomiejskich (większa wartość wskaźnika  świadczy o wyższych nakładach)

Wykres 3.
Porównanie przeciętnych warunków organizacyjnych w szkołach wiejskich, miejskich i wielkomiejskich

Już tak nieliczne dane mogą być interesujące. Zwróćmy uwagę, że warunki organizacyjne, a co za tym idzie, wysiłek finansowy związany z organizacją pracy szkół w, stosunkowo zasobnej, dzielnicy wielkiego miasta jest – oczywiście z uwzględnieniem różnicy skali – znacznie mniejszy niż w wiejskiej części gminy A (większa wartość wskaźnika porównawczego świadczy o wyższych nakładach). Prawie jednakowe warunki panują w mieście A i czterokrotnie od niego większym mieście D, a przewyższa je najmniejsze miasto C. W mieście B wskaźnik wyrażający warunki organizacyjne oświaty niebezpiecznie zbliża się do wielkości, właściwych dla, wspomnianej wcześniej, hipotetycznej szkoły minimum [Przeciętny wskaźnik organizacyjnych warunków kształcenia dla oddziałów ośmioletniej podstawowej szkoły minimum (czyli hipotetycznej placówki, w której każdy oddział liczy 35 uczniów, a oddziały dzieli się na grupy tylko na lekcjach WF i języków obcych) wynosi 0,72] (nie chciałbym tam być ani nauczycielem, ani ojcem zmuszonym do posyłania dziecka do szkoły).

Nyska szkoła optimum a wskaźnik warunków kształcenia

Wspominałem już, że ważnym składnikiem nyskiej metody podziału budżetu oświaty jest lokalna szkoła odniesienia, stanowiąca model, na podstawie którego ustalany jest, obowiązujący w danym roku szkolnym, wskaźnik dostępności nauczycieli dla uczniów. Władze gminy Nysa nie narzucają podległym sobie szkołom miejskim wielkości oddziałów, zasad podziałów na grupy, liczby godzin pozalekcyjnych itp. parametrów organizacyjnych. Dyrektorzy szkół zobowiązani są jedynie do przestrzegania przepisów i nie przekraczania limitu etatów wyliczanego na podstawie, określonego przez gminę, wskaźnika (wskaźników) dostępności nauczycieli dla uczniów. Wskaźniki te są corocznie modyfikowane i – jak już pisałem – stanowią kompromis pomiędzy dążeniem do zapewnienia oświacie jak najlepszych warunków organizacyjnych a aktualnymi możliwościami finansowymi i preferencjami organu prowadzącego. Dlatego też model szkoły służący do ich określenia można nazwać szkołą optimum.

Tabela 8 i wykres 4 pozwalają prześledzić zmiany wskaźnika warunków kształcenia w nyskiej szkole optimum. Widzimy tam, że w latach szkolnych 1997/98 i 1998/99  w Nysie ustalany był jeden zbiorczy wskaźnik dostępności nauczycieli dla uczniów dla wszystkich klas szkoły podstawowej. W bieżącym roku szkolnym uznano, iż konieczne jest określenie osobnych wskaźników dla klas I-III, IV-VI i VIII szkoły podstawowej oraz I gimnazjalnej. Ponadto przedstawione dane pozwalają stwierdzić, że:

• W roku 1998/99 nastąpiła wyraźna poprawa warunków kształcenia.
• W roku 1999/2000 będzie miała miejsce dalsza poprawa warunków w klasach I-III szkoły podstawowej.
• Wskaźnik dla klas IV-VI na rok 1999/2000 jest gorszy od zeszłorocznego wskaźnika dla całej szkoły. Dzieje się tak przede wszystkim dlatego, że jako podstawę do wyliczenia parametrów klas V i VI nyskiej szkoły optimum przyjęto tymczasową wersję ramowego planu nauczania, która przewiduje mniejszą liczbę godzin języka obcego.
• Ostrożnie zaplanowano organizację pierwszych klas gimnazjum (m. in. 29, a nie 30 godzin wynikających z ramowego planu nauczania i mniej podziałów na grupy).

Tabela 8.
Zmiany wskaźnika warunków kształcenia szkoły optimum w Nysie

Uwaga! Tabela pochodzi z oryginalnej wersji artykułu przygotowywanego w czerwcu 1999 r. i zawiera dane odpowiadające ówczesnym wskaźnikom. Na początku września 1999 r. zmieniono parametry optymalnego gimnazjum, wskutek czego wskaźnik dostępności ucznia dla nauczyciela wzrósł do 0,0859, a wskaźnik warunków kształcenia do 0, 97 (przypis autora).

Wykres 4.
Zmiany wskaźnika warunków kształcenia w nyskiej szkole optimum

Mam nadzieję, że przykłady potwierdzają przydatność przedstawionej tutaj metody opisywania warunków organizacyjnych szkół za pomocą jednego syntetycznego wskaźnika. Nadaje się ona do analizowania sytuacji szkół działających na terenach różnych jednostek samorządu terytorialnego. Umożliwia porównywanie zarówno pojedynczych placówek (niezależne od ich wielkości), jak i stanu szkolnictwa w całych miastach, gminach lub powiatach. Przy tym pozwala na zestawianie ze sobą szkół różnych typów (np. podstawowych i gimnazjów), a także zespołów szkół, co jest szczególnie istotne w obecnym okresie przejściowym. Metoda wyliczania wskaźników organizacyjnych warunków kształcenia ułatwia również analizowanie trendów w lokalnej polityce oświatowej (patrz tabela 6 i wykres 2). Jej niebagatelną zaletą jest łatwość gromadzenia danych. Ja korzystałem wprawdzie z danych uzyskanych najwygodniejszą metodą – za pomocą programu komputerowego ZBIORCZY ARKUSZ ORGANIZACYJNY, ale nic nie stoi na przeszkodzie, by niezbędne dane – a jest ich naprawdę niewiele – zbierać tradycyjnymi metodami.

Być może niektóre z przedstawionych powyżej tez uznają Państwo za dyskusyjne. Dlatego zapraszam Państwa do przedstawiania swoich uwag na temat tej metody, a także zupełnie nowych koncepcji porównywania warunków finansowo-organizacyjnych szkół. Chętnie zamieścimy je na łamach Biuletynu Informacyjnego.

© 1999 Copyright by VULCAN

Organizacyjne warunki kształcenia